از: عليرضا خسروي
"كلسترول" واژهاي است كه براي اغلب انسانها به خصوص براي افرادي كه در ميانسالي و بالاتر به سر ميبرند، مهم است زيرا وجود مقادير بيش از حد آن در خون سلامتي را تهديد ميكند.
اغلب افراد ميخواهند بدانند چه عوامل و چه نوع رژيم غذايي بر كاهش ياافزايش ميزان چربي خون موثر است و آيا روزه گرفتن در ماه مبارك رمضان نيز بر كاهش چربي خون تاثير دارد يا خير؟
اين سووال را از يك كارشناس تغذيه و يكي از پزشكان قلب و عروق و يكي از كارشناسان بهداشت عمومي دانشگاه تهران پرسيديم.
خانم دكتر"فهيمه صبور" متخصص قلب و عروق نيز ضمن تشريح اهميت كلسترول وتري گليسيريد، گفت كه باروزه گرفتن ميزان كلسترول به خصوص تري گليسيريد كاهش مييابد، مشروط به اينكه روزه دار بعد از افطار از غذاهاي ساده استفاده كند.
وي ميگويد كسي كه چربي خون بالايي دارد، اگر بعداز افطار همان غذاهاي چرب معمول را بخورد، روزه در كاهش چربي خون او اثري ندارد.
اين متخصص قلب و عروق ميگويد تغذيه و رژيم غذايي حداكثر ۲۰تا ۳۰ درصد كلسترول را كاهش ميدهد اما تاثير رژيم غذايي روي كاهش تري گليسيريد بسيار بيشتر است.
كلسترول، مادهاي مومي و چرب-مانند است كه در تمام سلولهاي بدن يافت ميشود. بدن انسان كلسترول خود را در كبد ميسازد و براي ادامه حيات هم به آن نياز دارد.
وظيفه كلسترول،توليد هورمون ها، ويتامين Dو اسيدهاي صفراوي است و به هضم غذا كمك ميكند.
كلسترول به صورت واحدهاي كوچكي به نام"ليپوپروتئين" كه مركب از چربي و پروتئين هستند، در رگهاي خوني حمل ميشوند كه دو نوع مهم آن LDLوHDL است.
مقدار بالاي ليپوپروتئين داراي تراكم پايين يا LDLكه به كلسترول بد معروف است، موجب تجمع كلسترول در سرخرگها شده و در نتيجه احتمال ابتلا به بيماري قلبي را افزايش ميدهد.
ليپوپروتئين داراي تراكم بالا يا ، HDLبه انتقال كلسترول به خصوص LDLبه خارج از خون و كبد كمك ميكند، كبد هم كلسترول را از بدن خارج ميكند.
HDLيا"كلسترول خوب" از تجمع كلسترول در سرخرگها پيشگيري ميكند و حتي كلسترول اضافي را از ديواره سرخرگها بر ميدارد و به همين دليل بالا بودن مقدار آن احتمال ابتلا به بيماري قلبي را كاهش ميدهد.
*** كلسترول بالاي خون چه مشكلاتي ايجاد ميكند؟
دكتر صبور در پاسخ به اين سووال گفت : بالا بودن ميزان كلسترول در خون علامتي ايجاد نميكند، به طوري كه اكثر افراد از سطح كلسترول خيلي بالاي خود آگاهي ندارند ولي بالا بودن آن ميتواند جدي و خطرناك باشد، زيرا كلسترول ميتواند در ديواره سرخرگها رسوب كند كه اين تجمع كلسترول، پلاك ناميده ميشود.
با گذشت زمان و باافزايش سن، پلاك باعث باريك شدن سرخرگها ميشود به طوري كه ديواره سرخرگها ، قابليت ارتجاعي خود را از دست داده و سخت ميشوند كه به اين شرايط "آترواسكلروز" و يا به تعبيري سختي رگها يا تصلب شرايين گويند و چنانچه اين روند تحت كنترل قرار نگيرد، بيماري عروق كرونر قلب به وجود خواهد آمد.
بيماري عروق كرونر قلب يا حمله قلبي وقتي رخ ميدهد كه يك يا چند رگ خوني قلب (سرخرگهاي كرونر) به طور نسبي يا كامل مسدود شوند.
با كاهش يا قطع جريان خون، اكسيژن و مواد غذايي نميتوانند به قسمت- هاي دچار انسداد قلب برسند و درنتيجه ممكن است بخشهايي از عضله قلب دچار مرگ شوند كه اين امر به ضعيف تر شدن قلب منجر ميشود به طوري كه قلب قادر به پمپ كردن خون سرشار از مواد غذايي به بدن نخواهد بود.
اين متخصص قلب و عروق ميگويد در مواردي ممكن است دو سوم سرخرگ ها مسدود باشند و در شرايط عادي، فرد احساس ناراحتي نكند اما به هنگام استرس ياانجام حركات بدني و ورزش ، به دليل كاهش خونرساني، دچار درد يا فشار شود كه "آنژين" نام دارد.
تشكيل پلاك و مشكلات ناشي از آن ممكن است در سرخرگ بخشهاي ديگر بدن نيز اتفاق بيفتد.
*** چه عواملي باعث افزايش كلسترول خون ميشوند؟
اين سووال را از خانم "مريم فتحي" كارشناس بهداشت عمومي مركز بهداشت و درمان دانشگاه تهران كرديم كه وي دراينباره به نقل از منابع معتبر تحقيقاتي دنيا ميگويد:
عواملي كه موجب افزايش كلسترول خون ميشود دو دسته هستند: عوامل قابل كنترل و عوال غيرقابل كنترل.
** عوامل قابل كنترل: سه عامل مهم براي كنترل ميزان كلسترول عبارتند از: غذا، وزن بدن و فعاليتهاي بدني و به تعبيري ورزش.
* غذا:
غذاهاي حاوي چربيهاي اشباع شده كه در دماي اتاق جامد هستند كلسترول سرم و LDLرا بيش از همه افزايش ميدهند كه بايد از مصرف آنها پرهيز كرد و به جاي آنها از روغنهايي كه در دماي اتاق مايع هستند استفاده كرد.
بسياري از روغنهاي مايع به خصوص در دماي بالا به سرعت فاسد ميشوند كه به همين دليل براي باثبات تر كردن اين روغن ها،آنها را "هيدروژنه" و به نوع جامد تبديل ميكنند.
اگر همه پيوندهاي روغن نباتي، هيدروژنه نباشند به اين محصول "نسبتا هيدروژنه" گويند كه در برخي موارد حاوي چربيهايي به نام"چربيترانس" هستند.
تحقيقات نشان ميدهد كه اسيدهاي چرب ترانس به اندازه اسيدهاي چرب اشباع شده زيان آور بوده و با ايجاد بيماريهاي قلبي در ارتباط هستند.
مارگارين، بيسكويتهاي بيشكر (كراكرها) وكلوچهها(نان شيرينيها) همگي داراي كره نباتي "نسبتا هيدروژنه" هستند.
اين كارشناس بهداشت ميگويد انجمن قلب آمريكا، مارگارين ، گوشت گاو و بره و انواع كلوچهها و بيسكويتها كه چهار نوع غذاي بسيار متداول در آن كشور هستند را منبع اسيدهاي چرب ترانس اعلام كرده است.
اسيدهاي چرب اشباع شده نيز در محصولات نباتي و به مقدار زياد در محصولات حيواني مانند گوشت قرمز، مرغ، شير و كره يافت ميشوند.
* وزن بدن:
اين كارشناس تغذيه ميگويد افزايش وزن بدن نيز باافزايش LDLو كاهش HDLهمراهاست.
* فعاليت بدني :
فعاليت بدني و ورزش منظم نيز از عوامل قابل كنترل كلسترول است كه موجب كاهش وزن و كاهش LDLشده و HDLيا كلسترول خوب را بالا ميبرد.
** *عوامل غير قابل كنترل:
اين كارشناس بهداشت عمومي عوامل غير قابل كنترل در افزايش كلسترول را دو دسته ذكر ميكند و ميگويد يكي از اين عوامل وراثت است و ميزان كلسترول بالا در برخي افراد زمينه ارثي دارد و ديگري سن و جنس است.
دكتر صبورمتخصص قلب و عروق نيزاين موضوع را تاييد ميكند و ميگويد:
LDLدر زنان جوان پايين تر از مردان جوان است ولي با افزايش سن ميزان LDL در هر دو جنس بالا ميرود.
وي اضافه ميكند كه بعد از ۵۵سالگي، زنان سطح كلسترول بالاتري نسبت به مردان پيدا ميكنند.
به هرحال بهتر است اندازهگيري ميزان چربي خون از ۲۰سالگي آغاز شود و به توصيه اين متخصص قلب و عروق، هر فرد بالاي ۲۰سال، حداقل هر پنج سال يك بار يا در صورت نياز و تجويز پزشك، در فواصل كمتر مقدار كلسترول خود را اندازهگيري كند.
تري گليسيريدها:
اغلب چربيهاي موجود در غذاها و بدن، به شكل تري گليسيريد هستند، بالا بودن مقدار اين مواد عامل خطر جدي براي ايجاد بيماري قلبي محسوب ميشود.
دكتر صبور ميگويد كلسترول و تري گليسيريد هر دو منجر به مسدود شدن عروق خوني ميشوند.
تري گليسيريدها نوعي از چربيها هستند كه بدن ميتواند آنها را از قند و كربوهيدارتهاي ديگر و يا با دريافت كالري بيش از حد، توليد كند.
بنابراين در صورت پرخوري حتي اگر به شكل خوردن مقادير بسيار زياد كربوهيدارتها باشد مثل خوردن قند و يا نان بسيار زياد، بدن ميتواند آنها را به تري گليسيريد تبديل كند.
بالا بودن تري گليسيريد در زنان به خصوص زنان ميانسال بيشتر از مردان پيش بينيكننده احتمال بروز بيماري قلبي است.
مقدار تري گليسيريد در صورت مصرف زياد الكل، استرس، برخي بيماريها، مصرف برخي داروها و هورمونها و در بعضي ساعات روز نيز افزايش مييابد.
خانم كاوه يي كارشناس موسسه تغذيه، سلامت و توسعه نيز ضمن تاييد مطالب ياد شده درباره اين سووال كه روزه داري چه مقدار در كاهش كلسترول و تري گليسيريد تاثير دارد به خبرنگار علمي ايرنا گفت كساني كه چربي خون بالايي دارند با روزه گرفتن ميزان چربي خونشان كاهش مييابد.
وي گفت از آنجا كه بدن در اين ماه مواد غذايي كمتري دريافت ميكند طبيعتا منابع چربي خون فرد روزهدار كاهش مييابد.
اما اين كارشناس نيز خاطرنشان كرد كه كاهش چربي خون به غذاي مصرفي روزه دار پس از افطار بستگي دارد.
فریده قائمی منش کلاس ۱۰۴ سرکار خانم سمر قندیان